Gaswinning in Nederland
Aardgas wordt in Nederland gebruikt voor het koken, de verwarming van huizen, de industrie en de opwekking van elektriciteit. We staan er niet altijd bij stil, maar aardgas voorziet in ruim vijftig procent van de dagelijkse energiebehoefte. Aardgas is ook verreweg de schoonste fossiele brandstof.Het Groningen-veld, een van de grootste velden in de wereld, is nu een strategische reserve om de toekomstige energiebehoefte van Nederland te managen. Toen het Groningen-veld (Slochteren) in 1959 werd ontdekt, bestonden hooggespannen verwachtingen over de inzetbaarheid van kernenergie. Men vermoedde dat omstreeks het jaar 2000 kernenergie goedkoper zou zijn dan energie uit fossiele brandstoffen. De inzet van het beleid in de jaren zestig was dan ook om het gas uit het Groningen-veld snel te winnen, in 30 tot 35 jaar, omdat er daarna wellicht geen markt meer voor zou zijn.
In de jaren zeventig leidde publieke weerstand tegen kernenergie en de oliecrisis tot een koerswijziging. De Nederlandse overheid heeft in 1974 het 'kleine-veldenbeleid' ontwikkeld. Hiermee stimuleert ze de productie uit kleinere, verspreid gelegen gasvelden op het vaste land en op de Noordzee. Dit beleid is erop gericht de gas reserves in het Groningen-veld te sparen en op die manier de afhankelijkheid van buitenlandse gasleveranties te verkleinen.
Vermilion Oil & Gas Netherlands BV
Vermilion Oil & Gas Netherlands BV (Vermilion) is een dochteronderneming van het Canadese bedrijf Vermilion Energy Trust dat olie en gas wint in Canada, Australië, Frankrijk en Nederland. Het hoofdkantoor van Vermilion staat in de Friesland, en wel in Harlingen.- a. gaswinning
Vermilion heeft in 2004 de rechten verkregen voor het winnen van aardgas in Friesland en Noord-Holland. Sindsdien produceren we aardgas vanuit diverse locaties op het vasteland. Daarvoor bezitten we een zogeheten winningsvergunning. Deze locaties liggen verspreid over Friesland en Noord-Holland. In Noord-Holland gaat het om de winningsgebieden Slootdorp, in Friesland om Leeuwarden, Oosterend, Gorredijk en Steenwijk en tot slot Zuidwal in de Waddenzee.
Sinds 2004 heeft Vermilion zich vooral gericht op:- aanpassingen aan de bestaande gaswinlocaties om de productie te verhogen;
- optimalisering van de gasverwerking om de efficiency te verbeteren en het gebruik van energie te verminderen;
- het aanboren van extra putten in bestaande velden om de aardgasproductie op peil te houden.
- b. Vooronderzoek
Bij de start in 2004 was bekend dat, binnen de concessies, naast de bestaande gaswinningslocaties mogelijk meerdere voor winning geschikte aardgasvelden aanwezig zouden zijn. De komende jaren wil Vermilion de mogelijkheden van deze velden, die behoren tot de categorie kleine velden, verder onderzoeken.
Door middel van seismisch onderzoek kan de samenstelling van de ondergrond worden vastgesteld. Geluidgolven zijn onderdeel van dit onderzoek. Uit de reflectie van de geluidgolven door de gesteentelagen, valt af te leiden waar structuren bestaan met eventuele gasvoorraden. Door middel van een proefboring kan dan worden vastgesteld of daadwerkelijk aardgas aanwezig is en zo ja, of het economisch gezien zinvol is dit aardgas te winnen.
Allereerst moet een plek worden gevonden, waar de boring kan plaatsvinden. Deze dient zo dicht mogelijk te liggen bij de plaats van het vermoede aardgasveld. Bij vervolgboringen op een bestaande locatie kan meestal worden volstaan met een geringe, soms tijdelijke, uitbreiding op dezelfde locatie wat zowel de kosten als de overlast voor de omgeving beperkt houdt.
Vermilion is van plan de komende jaren vier tot zes van deze proefboringen per jaar uit te voeren op deze locaties waar waarschijnlijk aardgas voorkomt. - c. (Proef)boring
Aardgas bevindt zich op ongeveer een tot vier kilometer diepte. Om zo diep te kunnen boren maken we gebruik van een boortoren, die als een soort bouwkraan dient. Voorafgaand aan een proefboring leggen we een boorlocatie aan. Dat is een afgesloten terrein met een vlakke deels verharde vloer die voorkomt dat stoffen in de bodem terecht kunnen komen. Aan opvang, scheiding en afvoer van stoffen die we in het boorproces gebruiken, besteden we veel aandacht. Bovendien treffen we maatregelen om te voorkomen dat de gebruikte stoffen in de omgeving stankoverlast kunnen veroorzaken.
Voor het aanleggen van een boorlocatie en tijdens de boorfase zijn veel transporten nodig. Om dit zo veilig mogelijk te kunnen doen, maken we gebruik van een in overleg vastgestelde transportroute. Zo nodig nemen we aanvullende maatregelen, zoals aanpassingen aan de weg, transport zo veel mogelijk overdag, een aangepaste snelheidslimiet en gecoördineerde transportbegeleiding. Op die manier probeert Vermilion ook de overlast zoveel mogelijk te voorkomen.
Tijdens de boorfase vormt de mast van de boortoren het meest in het oog springende onderdeel. De hoogte van een boortoren is ongeveer dertig meter. We boren de put net zo diep tot het gesteente is bereikt waarin aardgas kan voorkomen. Het boren duurt, afhankelijk van de diepte, een tot drie maanden en gaat dag en nacht door. Om dit veilig te doen is kunstlicht nodig. De uitstraling naar de omgeving beperken we zo veel mogelijk.
Na een gasvondst testen we het aardgasveld om de omvang en de eigenschappen vast te stellen. We doen dat door het aardgas kortstondig af te fakkelen. Het testen duurt enkele dagen. Om lichtuitstraling te beperken maken we zo veel mogelijk gebruik van een omsloten fakkel. Daarnaast plannen we de testwerkzaamheden op een moment dat de omgeving er zo min mogelijk hinder van ondervindt.
Het boren is een tijdelijke activiteit. Daarna halen we de boortoren weer weg. Ervoor in de plaats komt een afsluiter op de aardgasput. Een putafsluiter is ongeveer twee meter hoog en wordt ook wel ‘kerstboom' genoemd.
Als blijkt dat geen (winbaar) aardgas aanwezig is, ontmantelen we de locatie. We herstellen deze in de oorspronkelijke staat, met uitzondering van de afgesloten boorbuis in de ondergrond. Als wel winbaar aardgas aanwezig is, richten we de locatie in als productielocatie.
Bij een economisch winbare hoeveelheid aardgas richt Vermillion de locatie in als productielocatie. Hiervoor plaatsen we, na het verwijderen van de boortoren, de nodige installaties onder andere voor het scheiden van vloeistoffen en om te zien hoeveel gas er geproduceerd is. Vervoer van het aardgas gebeurt via een ondergrondse pijpleiding naar de behandelingsinstallaties van VOGN in Garijp of Harlingen. Op deze locaties wordt het gas klaargemaakt voor verkoop en vervolgens doorgeleverd aan de Gasunie. De Gasunie verzorgt de juiste samenstelling voor het gebruik en levert het gas aan het energiebedrijf. Tot slot komt het behandelde gas via het leidingnet bij iedereen thuis.
De exploitatie van een aardgasveld duurt tien tot dertig jaar. In deze periode kan het nodig zijn dat we een of meerdere putten bijboren. Op dit moment hebben we ongeveer veertig gasproductielocaties in de provincies Noord-Holland en Friesland in gebruik. Het aantal putten per locatie varieert tussen de een en drie, waardoor het in totaal om 60 putten gaat.
Wordt geen gas aangetroffen, of is het veld uitgeproduceerd, dan ruimt Vermillion de locatie in overleg met de eigenaar en het bevoegd gezag op. Uiteindelijk blijft niets meer in het landschap achter.
- d. waterinjectie
Gasvelden die al vele jaren produceren, leveren na verloop van tijd minder aardgas en meer water uit de gashoudende laag. Dit water, dat formatiewater wordt genoemd, bevat een hoog gehalte aan minerale zouten. Samen met sporen van aardgascondensaat en incidenteel ook met sporen methanol, wordt een afvalwaterstroom gevormd dat aangeduid wordt als productiewater. Momenteel behandelt Vermilion het productiewater op twee manieren:
- Op Vermilion's gasbehandelingsstation (GBI) op het industrieterrein van Harlingen, en
- In een put waar voorheen gas uit werd geproduceerd nabij Noordwolde in de gemeente Weststellingwerf, Friesland.
Het GBI in Harlingen is bedoeld om gewonnen gas dat vanaf veel verschillende productielocaties daar samenkomt, te behandelen. Die behandeling bestaat ondermeer uit het verwijderen van water dat in het gas zelf zit (anders dan formatiewater of productiewater). Dat water wordt in de waterzuiveringsinstallatie van de GBI behandeld en samen met andere stromen eerst geloosd op het riool van Harlingen en - na verdere behandeling in de rioolwaterzuiveringsinstallatie van Harlingen - uiteindelijk op het oppervlaktewater. Vermilion's lozingsvergunning staat toe dat kleine hoeveelheden productiewater kunnen worden toegevoegd aan de totale stroom die de GBI zuivert. De hoeveelheid productiewater neemt in de toekomst echter toe en om de behandelingscapaciteit te vergroten, heeft Vermilion inmiddels ook een vergunning verkregen om productiewater op beperkte schaal te injecteren in bestaande put nabij Noordwolde.
Omdat Vermilion uit meerdere kleine velden wint en omdat deze velden in toenemende mate formatiewater gaan produceren, bestaat de behoefte aan toekomstige voorzieningen voor de afvalwaterstroom. De waterkwaliteitsbeheerder "Wetterskip Fryslân" heeft in het verleden aangegeven dat alternatieven moeten worden onderzocht voor de verwerking van waterstromen die een hoge concentratie chloride (=zout) bevatten. Dit is vastgelegd in de betreffende Wvo-vergunning. Bestaand onderzoek heeft aangetoond dat de injectie van zout productiewater in voormalige aardgasputten, zoals de injectie op de locatie Noordwolde/Weststelllingwerf, uit milieuoverweging een goed alternatief is voor behandeling via waterzuiveringsinstallaties en vervolgens lozing op het riool, zoals nu in Harlingen gebeurt.
Met het oog op de toekomstig vrijkomende hoeveelheden formatiewater wil Vermilion de capaciteit van de bestaande inrichting voor waterinjectie op de locatie Noordwolde/Weststellingwerf uitbreiden en nog twee andere bestaande putten inrichten voor waterinjectie. De twee andere putten zijn gesitueerd op bestaande, (deels) uitgeproduceerde gaswinninglocaties die geschikt gemaakt kunnen worden voor waterinjectie (Oldelamer en Nijensleek). Een m.e.r.-procedure wordt doorlopen voor zowel de uitbreidingslocatie als voor de twee nieuwe locaties. Nota bene: het "nieuw" in "nieuwe locaties" slaat op de activiteit waterinjectie, welke in dit geval op het moment nog niet plaatsvindt. De beoogde locaties betreffen echter in alle gevallen bestaande gaswinninglocaties die geschikt worden gemaakt voor waterinjectie.
Momenteel wordt de milieueffectrapportage (MER) opgesteld voor de voorgenomen activiteit. De startnotitie hiervan, met technische informatie over het voornemen kan hier worden gedownload.
Beleid
- a. Veiligheid voor mens en milieu
Voor Vermilion staat de veiligheid voor mensen en milieu centraal. Dit geldt niet alleen voor direct betrokken partijen en medewerkers, maar ook voor derden. Alle werkzaamheden worden op een veilige en milieuvriendelijke wijze uitgevoerd. Zo voldoen installaties en werkprocessen aan de hoogste technische eisen en aan strenge veiligheidsvoorschriften.
Daarnaast staan alle activiteiten, via het Staatstoezicht op de Mijnen, onder toezicht van het Ministerie van Economische Zaken.
Voorafgaand aan elke (proef)boring bepaalt Vermilion de effecten van de boring en de mogelijk toekomstige gaswinning op de omgeving aan de hand van studies op onderstaande gebieden:- externe veiligheid (om risico's voor de omwonenden/omgeving te minimaliseren);
- bodemdaling (de boring zelf veroorzaakt geen bodemdaling. Bij de winning van aardgas kan wel enige bodemdaling optreden. Dit wordt door middel van een studie in beeld gebracht. Hieruit volgt welke maatregelen moeten worden getroffen om de bodemdaling te minimaliseren;
- geluid (de geluidsbelasting wordt bepaald, evenals de eventueel te nemen maatregelen om deze te minimaliseren);
- luchtemissie (het vaststellen van de emissies naar de omgeving);
- flora- en fauna studie (onderzoeken of geen verstoring plaatsvindt voor flora en/of fauna, en zo ja, welke maatregelen moeten worden genomen om deze te beperken);
- archeologie (nagaan of er mogelijk archeologische vindplaatsen aanwezig zijn);
- b. Duurzaamheid
Vermilion heeft als doel om op een duurzame en verantwoorde wijze aardgas in Nederland te produceren. Deze doelstelling is geheel in lijn met het beleid van de Nederlandse overheid om te voorzien in de winning van gas uit bestaande voorraden gedurende de periode van omschakeling naar duurzamer energiebronnen.
Vergunningen
Voor het opsporen en winnen van aardgas zijn vergunningen nodig. Dat geldt zowel voor het seismisch onderzoek, de (proef)boring, het winnen zelf maar ook voor het opruimen van de locatie.Als we gas vinden, moeten we vergunningen aanvragen. Ook moeten we een winningsplan indienen. Daarin staat onder andere hoe vaak we de bodemdaling dienen te meten. De minister van Economische Zaken keurt dit plan goed.
De vergunningen voor het opsporen, proefboren en winnen van aardgas worden verleend door het bevoegd gezag zoals het Rijk, de provincie, de gemeente en het waterschap.
Bodemdaling en aardbevingen
De Nederlandse bodem beweegt en dat is meestal een natuurlijk proces. In Nederland zijn er twee soorten bodembeweging mogelijk namelijk bodemdaling en aardbevingen.Bodemdaling
De booractiviteiten zelf leiden niet tot bodemdaling. Het winnen van gas kan echter wel bodemdaling tot gevolg hebben. Door het winnen van gas, klinkt het gashoudende gesteente als het ware in. Dit noemen we compactie. De druk in de poriën van het gesteente neemt namelijk af, terwijl het gewicht van de bovenliggende aardlagen (een tot vier kilometer) hetzelfde blijft. Deze bodemdaling is meestal beperkt, het gaat dan om enkele centimeters en treedt vaak heel geleidelijk over een lange periode op.
Bodemdaling kan echter ook worden veroorzaakt door menselijke activiteiten zoals inpoldering en verlaging van het waterpeil.
In het zogenaamde winningsplan maakt Vermilion voor elk gasveld een schatting van de te verwachten bodemdaling. Met behulp van metingen controleren we de actuele bodemdaling. Op die manier kunnen we zo nodig maatregelen treffen.
Meestal vindt bodemdaling als gevolg van gaswinning heel geleidelijk plaats. Soms gebeurt het met een kleine schok. Dit komt dan vaak doordat een gesteentelaag aan de breukranden blijft hangen. In Nederland gaat het in dat geval om lichte aardbevingen. Boven onze diep liggende gasvelden heeft het KNMI sinds de start van de productieactiviteiten in de jaren zeventig nog nooit aardbevingen geregistreerd.
Meer bodemdaling dan verwacht
Recente meetgegevens hebben aangetoond dat de bodem boven het gasveld tussen Harlingen en Franeker sneller daalt dan verwacht. Op dit moment is de oorzaak nog onduidelijk.
Wel is duidelijk dat het hier gaat om een uniek gasveld. Het is namelijk het enige gasveld aan land in Europa waar het gas uit een krijt formatie wordt gewonnen. Dit betekent dat er ook minder meetgegevens beschikbaar zijn om te komen tot een juiste verwachting voor het aantal centimeters bodemdaling.
Vermilion heeft besloten de gaswinning van het betreffende gasveld voorlopig stop te zetten. We willen namelijk eerst de oorzaak van de bodemdaling onderzoeken om zo betere voorspellingen van de te verwachten bodemdaling voor dit specifieke veld te kunnen doen. We verwachten hierover halverwege 2009 meer duidelijkheid te hebben. Op basis van de nieuwe gegevens zal de herstart van de productie kunnen plaatsvinden.
Tot nu toe is de bodemdaling in de andere velden (waar het gas niet uit een krijtformatie wordt gewonnen zoals zandsteen en goed geconsolideerde carbonaten) altijd binnen de voorspelling gebleven. Ook voor Vermilion’s potentiële nieuwe gaswinningslocaties is bekend dat het gas niet uit zandsteen en carbonaten formaties wordt gewonnen.
Planning en projectactiviteiten
We streven ernaar om in 2009 vijf proefboringen en één ontwikkelingsboring* uit te voeren. De boorlocaties zijn gelegen nabij De Hoeve, De Kom, Nieuwehorne/Katlijk, Vinkega, Wommels, *Middelburen.Om de proefboringen op deze locaties te kunnen realiseren, zijn we inmiddels met de voorbereidende werkzaamheden gestart. Het gaat onder andere om het uitvoeren van de eerder genoemde milieu- en veiligheidsstudies en om het informeren van de bevoegde instanties en de omwonenden over de voorgenomen activiteiten.
Vragen en antwoorden / contact
Mocht u vragen hebben, dan beantwoorden wij die graag. U kunt schriftelijk, telefonisch of per e-mail contact met ons opnemen:- Vermilion Oil & Gas Netherlands B.V.
Manfred Steffens, HSE coordinator
Zuidwalweg 2, 8861 NV Harlingen
Telefoonnummer: 0517 493 333
msteffens@vermilionenergy.com
In het geval u schade aan woningen of gebouwen constateert, kunt u dit eveneens op bovengenoemde manieren aan ons melden. Een medewerker komt dan langs om de oorzaak te onderzoeken. Vervolgens wordt de schade afgewikkeld.